Wyrazy typu „haiku”, „ateizm”, „asteroida”, „druid”: jak podzielić je na sylaby i... prawidłowo wymówić?

Szanowni Państwo,

W mojej grupie znajomych rozgorzała dyskusja na temat podziału słowa "haiku" na sylaby. Zastanawialiśmy się, czy litera "i" stanowi osobną sylabę (ha-i-ku), czy raczej należy do pierwszej sylaby (hai-ku). Ponieważ występuje ona po samogłosce, nie pełni funkcji zmiękczenia. Dowiedziałam się że ma tu miejsce zjawisko fonetyczne nazywane epentezą i, ale nie wiem, jaki ma ono wpływ na podział słowa na sylaby. Jedną z teorii było również, że dla podziału ma znaczenie, czy akcent słowa pada na głoskę "i".

Jak podzielić na sylaby słowo "haiku"? Czy istnieje reguła dla podobnych słów, w których "i" występuje po samogłosce, np. "ateizm", "asteroida", "druid"?

Z wyrazami szacunku

Szanowna Pani,

Państwa dyskusja dotyczy kwestii związanych z wymową wyrazu obcego, który w warunkach polskiej artykulacji może być wymawiany albo zgodnie z japońskim oryginałem, tj.: https://pl.forvo.com/word/haiku/, a zatem dwusylabowo, w sposób zbliżony do [haj-ku], albo też w wersji spolszczonej, zalecanej w „Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny” pod red. A. Markowskiego, tj. [hai-ku] (s. 313). Ponieważ dopytują Państwo o rzeczy specjalistyczne związane z fonetyką, o fachową konsultację poprosiliśmy dr Magdalenę Osowicką-Kondratowicz z Katedry Logopedii UWM – znawczynię zagadnienia.

Poniżej podaję specjalistyczną wykładnię w ujęciu dr M. Osowickiej-Kondratowicz:

„Zapis ortograficzny nie równa się wymowie: sylaby liczymy po samogłoskach; [j] jest niesylabiczne. W efekcie [ha.ji.ku] ma 3 sylaby (pełne [i] poprzedzone epentezą joty), a [haj.ku] – 2 sylaby (brak oddzielnego [i] w miejscu ortograficznego „i”, które wymawiane jest jako jota). Rozziew występuje, gdy obok siebie są dwie samogłoski; bywa likwidowany przez wstawienie spółgłoski /j/ (wtrącenie półsamogłoski) przed /i/. Rozziew bywa wiec likwidowany epentezą: wtrąceniem głoski między samogłoskami (tu: [j] między „a” i „i”). Jeśli w wyrazach obcych występują obok siebie dwie samogłoski, z których drugą jest „i”, wówczas może dojść nie tylko do epentezy joty przed „i”, ale również do zastąpienia „i” przez jotę (to już epentezą nie jest). Z tym drugim wypadkiem mamy do czynienia w przypadku wymowy [hajku] (dwusylabowej). Nie da się sensownie odpowiedzieć na pytanie o liczbę sylab w wyrazie „haiku” bez ustalenia wariantu wymowy, bo sylaby liczymy na podstawie wymowy, a nie liczby samogłosek na piśmie. Punktem odniesienia jest japońska postać słowa, która segmentacyjnie odpowiada [ha–i–ku]. Dlatego w Wikisłowniku pol. „haiku" zapisano IPA [xaˈ^jiku] (epenteza [j] i pozostawienie samogłoski i) – 3 syl. Dla zapożyczeń nie da się wywieść jednej prostej zasady: zawsze z „i” (ewentualnie poprzedzonej jotą, czyli VV lub VjV, gdzie V to samogłoska ) lub zawsze jota bez „i” (czyli VJ, tworzenia dyftongu, gdzie jota zastępuje „i”, czyli samogłoska „i" traci swój charakter zgłoskotwórczy i staje się jotą) – decyduje utrwalona norma i praktyka, najlepiej sprawdzalna w słownikach. Zazwyczaj jednak jako zalecany podaje się typ wymowy z zachowaniem „i”, np. [ateizm] lub [atejizm] (z epentezą joty), nie: [atejzm] (z dyftongizacją grupy samogłoskowej „ei” do „ej” i redukcją liczby sylab), ten drugi typ jest cechą wymowy potocznej, pospiesznej, choć przyjął się w niektórych wyrazach, np. mozaika ([mo-zaj-ka] jest tak powszechna, że w wielu słownikach uznaje się ją za równorzędną w stylu potocznym (por. też sinusoida → często jako sinusojda).

Podsumowując: w grupach typu „ateizm” litera „i” jest osobną samogłoską (tworzy sylabę, może być poprzedzona epentezą j). Całkowita zamiana „i” w jotę ([j], czyli redukcja do joty) to cecha wymowy potocznej. Czym innym jest epenteza joty, np. [aji]: kiedy „i" pozostaje osobną sylabą, ale dla wygody artykulacyjnej „podpieramy" je jotą, żeby płynniej przejść z pierwszej samogłoski do drugiej.”

Przykłady wymowy są podane w uproszczonym zapisie fonetycznym.

Mamy nadzieję, że ten fachowy komentarz pozwoli Państwu rozwiać powstałe wątpliwości.

Z najlepszymi pozdrowieniami

Mariola Wołk i Magdalena Osowicka-Kondratowicz